How Vietnam Can Defend Itself in the Face of China

Published in BBC Vietnamese, February 17, 2009

http://www.bbc.com/vietnamese/indepth/story/2009/02/090217_vuving_china_vietnam.shtml

Việt Nam làm gì để tự vệ?

Alexander Vuving

Ai sống cạnh một anh hàng xóm khổng lồ trong một thế giới vô chính phủ cũng phải canh cánh câu hỏi: Khi nào thì anh ta có thể đánh mình, và làm sao để mình không bị anh ta đánh?

Đây cũng là một câu hỏi thường trực cho các chính sách quốc phòng và ngoại giao của Việt Nam, và anh hàng xóm khổng lồ của Việt Nam là Trung Quốc.

Quy luật lịch sử

Khi nào thì Trung Quốc có thể đánh Việt Nam? Tương lai không thể nói trước được, nhưng nếu lịch sử cho thấy có quy luật thì có nhiều khả năng quy luật đó sẽ tiếp tục ứng nghiệm trong tương lai.

Lịch sử từ khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời có ba lần lớn và một số lần nhỏ hơn Trung Quốc ra quân đánh Việt Nam.

Lần thứ nhất năm 1974, Trung Quốc chiếm quần đảo Hoàng Sa từ tay Việt Nam Cộng hòa.

Lần thứ hai năm 1979, Trung Quốc tấn công toàn tuyến biên giới trên bộ, vào sâu nhiều chục cây số, phá huỷ cơ sở vật chất, rồi rút về sau đúng một tháng.

Lần thứ ba năm 1988, Trung Quốc chiếm 6 bãi đá trong vùng lân cận các đảo do Việt Nam kiểm soát ở quần đảo Trường Sa, riêng vụ đụng độ chiếm đá Gạc Ma (Johnson South Reef) bắn cháy ba tàu vận tải và giết khoảng 70 thuỷ thủ của Hải quân Việt Nam.

Những lần đánh nhỏ hơn bao gồm các cuộc tấn công ở biên giới sau cuộc chiến 1979, liên tục cho đến năm 1988. Trong thời gian này, Trung Quốc đã chiếm được một số điểm cao chiến lược dọc biên giới như ở các huyện Vị Xuyên, Yên Minh (tỉnh Hà Giang) và Cao Lộc, Tràng Định (tỉnh Lạng Sơn). Các cuộc lấn chiếm này dường như đã được hợp pháp hóa tại Hiệp ước biên giới trên bộ năm 1999.

Ngoài ra, trên quần đảo Trường Sa sau năm 1988, Trung Quốc đã chiếm thêm các bãi đá ở gần vị trí đóng quân của Việt Nam như Én Đất (Eldad Reef) và Đá Ba Đầu (Whitson Reef) vào các năm 1990, 1992, và sau đó chiếm đá Vành Khăn (Mischief Reef) ở gần Philippin năm 1995. [Cải chính: Thông tin Trung Quốc chiếm Én Đất và Đá Ba Đầu dựa trên phản đối của Việt Nam vào những năm này, nhưng thực tế cho đến nay, hai thực thể này vẫn vẫn chưa bị nước nào chiếm].

Thế và Thời

Tư duy chiến lược Trung Hoa đặc biệt coi trọng chữ Thế và chữ Thời. Các cuộc tấn công Việt Nam cho thấy có một quy luật khá nhất quán trong việc Trung Quốc chớp thời cơ vào lúc thế của họ đi lên và thế của đối phương đi xuống để tung quân ra đánh.

Thời điểm tháng 1-1974, Trung Quốc đánh Hoàng Sa đang do Việt Nam Cộng hòa kiểm soát là sau khi Mỹ cam kết chấm dứt can thiệp quân sự ở Việt Nam (Hiệp định Paris tháng 1-1973) và Quốc hội Mỹ cấm Chính phủ can thiệp trở lại (Tu chính án Case-Church tháng 6-1973), tạo ra một khoảng trống quyền lực ở khu vực và khiến cho Việt Nam Cộng hòa chới với không nơi nương tựa.

Trong khi đó thế của Trung Quốc đang dâng lên với việc Bắc Kinh trở thành một thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (tháng 10-1971) và từ địa vị kẻ thù của cả hai siêu cường (Liên Xô và Mỹ) trở thành đối tác của Mỹ (với Thông cáo chung Thượng Hải tháng 2-1972).

Trung Quốc tấn công Việt Nam năm 1979 là để trả đũa Việt Nam đưa quân vào Campuchia nhưng cũng là khi thế của Việt Nam đi xuống trong khi thế của Trung Quốc đi lên.

Một tháng sau khi Việt Nam và Liên Xô ký liên minh quân sự (tháng 11-1978) thì Trung Quốc và Mỹ cũng tuyên bố lập quan hệ ngoại giao. Đồng thời, Việt Nam đang bị thế giới ngoài phe Liên Xô tẩy chay vì chiếm đóng Campuchia nên thế của Việt Nam đang xuống rất thấp.

Các cuộc tấn công của Trung Quốc dọc biên giới trong các năm từ 1980 đến 1988 diễn ra trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục bị bao vây cô lập với thế giới bên ngoài trong khi Liên Xô, chỗ dựa chủ yếu của Việt Nam, cũng bị cô lập trên trường quốc tế (do đưa quân vào Afghanistan) và, cộng với những khó khăn kinh tế, phải đi vào giai đoạn hòa hoãn và thỏa hiệp với Trung Quốc cũng như phương Tây.

Chiến dịch chiếm một phần Trường Sa năm 1988 của Trung Quốc khởi sự từ năm 1986, khi Liên Xô chuyển sang nhượng bộ chiến lược với phương Tây và Trung Quốc, đồng thời rục rịch rút lui ảnh hưởng khỏi Đông Nam Á cũng như toàn thế giới.

Bài nói tại Vladivostok của lãnh tụ Liên Xô Gorbachov ngày 28-7-1986 tỏ ý Liên Xô sẵn sàng chấp nhận các điều kiện Trung Quốc đưa ra để bình thường hóa quan hệ Xô-Trung (Liên Xô rút quân khỏi Afghanistan và giảm căng thẳng ở biên giới Xô-Trung, Việt Nam rút quân khỏi Campuchia) đánh dấu sự thay đổi chiến lược trong chính sách của Liên Xô ở châu Á, đồng thời cũng là chỉ dấu cho thấy thế của Liên Xô đi xuống và thế của Trung Quốc đi lên.

Trong các năm sau, việc Liên Xô rút lui trong khi Mỹ không trám vào đã thực sự tạo ra một khoảng trống quyền lực ở khu vực.

Trong khi ấy Việt Nam vẫn bám vào Liên Xô mà không phá được thế bị cô lập. Một nghị quyết mật của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam điều chỉnh cơ bản chiến lược đối ngoại từ dựa vào Liên Xô sang “đa phương hóa” chỉ được thông qua vào tháng 5-1988, hai tháng sau vụ đụng độ ở quần đảo Trường Sa.

Xung đột biên giới giữa Trung Quốc và Việt Nam giai đoạn 1980-1988 có thể coi là dư chấn của cuộc chiến năm 1979. Các cuộc chiếm đảo ở Trường Sa thời kỳ 1990-1992 cũng có thể coi là dư chấn của chiến dịch năm 1988.

Thời kỳ 1980-1988, Việt Nam tiếp tục bị bao vây cô lập trong khi Liên Xô, chỗ dựa chủ yếu của Việt Nam, đi vào giai đoạn hòa hoãn và thỏa hiệp với Trung Quốc.

Thời kỳ 1990-1992, tuy là những năm Trung Quốc bị phương Tây cô lập phần nào sau vụ Thiên An Môn, cũng lại là những năm Việt Nam mất hẳn chỗ dựa ở Liên Xô và các nước Đông Âu trong khi vẫn chưa được nhận vào ASEAN và chưa bình thường hóa quan hệ được với Mỹ.

Việt Nam làm gì?

Hiện nay Việt Nam có thể làm gì để Trung Quốc không đánh? Lý thuyết quan hệ quốc tế gợi ý năm phương pháp chính: 1) cùng chung một nhà, 2) ràng buộc bằng lợi ích, 3) ràng buộc bằng thể chế, 4) răn đe quân sự, 5) răn đe ngoại giao.

Phương pháp “cùng chung một nhà” xem ra không ổn vì ít nhất ba lý do. Thứ nhất, Trung Quốc rất thiếu cảm tình với Việt Nam và kinh nghiệm quan hệ với Việt Nam khiến Trung Quốc tin rằng Việt Nam hay tráo trở. Các cuộc thăm dò dư luận ở Trung Quốc cho thấy Việt Nam cùng với Mỹ và Nhật Bản là ba nước bị người Trung Quốc ghét nhất trên thế giới. Thứ hai, Trung Quốc chỉ coi Việt Nam là đồng chí chứ không phải đồng minh. Thứ ba, lịch sử cho thấy quan hệ “gắn bó như môi với răng” giữa Hà Nội và Bắc Kinh vẫn không ngăn được Trung Quốc chiếm quần đảo Hoàng Sa, nẫng tay trên người “đồng chí anh em” Bắc Việt.

Phương pháp “ràng buộc bằng lợi ích” sẽ không ngăn được Trung Quốc đánh ở Biển Đông vì lợi ích của Trung Quốc ở Biển Đông có vị trí rất cao trong chiến lược lớn của Trung Quốc. Biển Đông là yết hầu con đường tiếp tế vật tư và nhiên liệu cho Trung Quốc từ Trung Đông, châu Âu, châu Phi, Nam Á và Đông Nam Á, với 2/3 lượng dầu khí nhập khẩu và 4/5 lượng hàng hóa nhập khẩu của Trung Quốc đi qua.

Biển Đông cũng là bàn đạp để khống chế Đông Nam Á, một khu vực mà nếu Trung Quốc khống chế được thì sẽ có thể quy phục được Nhật Bản và trung lập hóa cả Mỹ lẫn Ấn Độ, còn nếu Trung Quốc không khống chế được thì sẽ không thể ngoi lên địa vị đứng đầu châu Á. Trung Quốc không có lợi ích nào ở Việt Nam, kể cả trong hiện tại lẫn trong tương lai, lớn hơn lợi ích ở Biển Đông để Trung Quốc phải đánh đổi.

Phương pháp “ràng buộc bằng thể chế” càng khó ngăn cản Trung Quốc ra tay khi cần thiết vì Trung Quốc cũng như các nước lớn khác chỉ tuân thủ thể chế quốc tế nếu thể chế ấy phục vụ lợi ích chiến lược của họ. Trong trường hợp lợi ích chiến lược của họ đòi hỏi làm khác đi, họ sẽ có cách giải thích thể chế quốc tế theo kiểu riêng để biện minh cho hành động của mình.

Trung Quốc đã làm như thế khi xâm lăng Việt Nam năm 1979, nói rằng để trừng phạt Việt Nam xâm lăng Campuchia. Đây không phải là đặc điểm riêng của Trung Quốc mà các nước lớn đều như vậy. Mỹ và phương Tây đánh Nam Tư rồi tách Kosovo ra khỏi nước này hay Nga đánh Gruzia rồi tách Nam Ossetia và Abkhazia ra khỏi nước này đều nói là dựa trên luật pháp và thể chế quốc tế nhưng đó là luật pháp và thể chế quốc tế theo cách giải thích riêng của họ.

Phương pháp “răn đe quân sự” không phải là cách mà Việt Nam có thể làm với Trung Quốc trong lúc này vì Việt Nam không có vũ khí hạt nhân để răn đe chiến lược (trong khi Trung Quốc có) và lực lượng quân sự thông thường của Việt Nam hiện còn quá yếu để có thể tạo sức mạnh răn đe chiến thuật đối với Trung Quốc.

Còn lại duy nhất phương pháp “răn đe ngoại giao”. Phương pháp này là dùng quan hệ với các nước mạnh hơn Trung Quốc và áp lực của quốc tế để Trung Quốc không dám đánh Việt Nam. Hiện nay trong khu vực, Trung Quốc vẫn phải kiêng dè Mỹ, do đó Việt Nam quan hệ càng gần gũi với Mỹ bao nhiêu càng có tác dụng răn đe bấy nhiêu. Một điểm nữa Việt Nam có thể tận dụng là Trung Quốc muốn thế giới tin rằng họ không phải là mối đe dọa đối với các nước.

Nếu những lấn lướt ức hiếp của Trung Quốc với Việt Nam được thế giới quan tâm và hiểu như bước đầu của một mối đe dọa lớn hơn đối với họ thì thứ nhất, chúng có thể làm Trung Quốc yếu thế đi, và thứ hai, đó cũng là một lý do để Trung Quốc phải cân nhắc kỹ hơn nếu có ý định đánh Việt Nam.

Bài học lịch sử

Quy luật rút ra từ lịch sử ba lần Trung Quốc đánh Việt Nam và qua phân tích năm phương pháp nói trên cho thấy để tránh không bị Trung Quốc đánh, Việt Nam phải làm được ba điều.

Thứ nhất, phải liên tục nâng cao vị thế của mình trên trường quốc tế, đặc biệt chú ý trong tương quan với Trung Quốc. Nếu Trung Quốc có thêm bạn thì Việt Nam cũng phải có thêm bạn mạnh hơn và nếu Trung Quốc xích lại gần các nước thì Việt Nam còn phải xích lại gần các nước hơn. Không bao giờ được để Việt Nam ở thế cô lập hơn Trung Quốc trên thế giới.

Thứ hai, phải hết sức bén nhạy với cán cân quyền lực trong khu vực và phải lập tức mạnh dạn điều chỉnh chiến lược đối ngoại khi tương quan lực lượng trong khu vực biến đổi bất lợi cho Việt Nam.

Thứ ba, phải sáng suốt tìm ra ai là kẻ mạnh trong khu vực và đâu là chỗ yếu của Trung Quốc để thực hiện kế răn đe ngoại giao.

Trong dài hạn, chỉ có kết hợp răn đe ngoại giao (kết thân với nước lớn và tranh thủ dư luận thế giới) với răn đe quân sự (quân đội mạnh, đặc biệt hải quân và không quân) và liên tục nâng cao vị thế quốc tế của mình thì Việt Nam mới có thể tương đối yên tâm không bị Trung Quốc đánh.

Sống cạnh một anh hàng xóm khổng lồ mà không để bị đánh hoặc ăn hiếp quả là rất khó nhưng vẫn có thể được, nhất là khi anh hàng xóm đó chưa phải là kẻ mạnh nhất trong vùng.

Published in The Diplomat, October 25, 2012

Vietnam's Search for Stability

The Communist Party’s lack of resolve shows its desire for stability at all costs. It may be their undoing.

By Alexander L. Vuving

October 25, 2012

 

 

 

 

On October 15, Vietnam’s Communist Party concluded its longest meeting ever, admitting big mistakes in preventing and remedying corruption. Central to the meeting’s discussions was the mismanagement and nepotism committed by Prime Minister Nguyen Tan Dung, who eventually escaped punishment. The half measures encapsulate the entrenched nature of corruption in Vietnamese politics, but they also reflect the party leadership’s preference for stability. Paradoxically, the very lack of resolute actions against corrupt officials like Dung will drive Vietnam further into an era of political infighting and economic distresses.

The rise and survival of Mr. Dung as one of Vietnam’s most powerful leaders neatly illustrates the evolution of the communist state in the reform era. The protégé of both leaders of the two major factions in Vietnam’s ruling party, the conservative President Le DucAnh, and the reformist Prime Minister Vo Van Kiet, Mr. Dung became the youngest member of Vietnam’s highest decision-making body, the Politburo of the Communist Party, in 1996. Extremely pragmatic, daring, and determined, he skillfully took advantage of the reformers’ hope for a leader fearless of change, the conservatives’ preference for a leader tough on opposition, and the party-state’s unlimited power, to consolidate his position.

Underlying Mr. Dung’s rise to power is an evolving mixture of four policy currents that characterizes contemporary Vietnamese politics. The first is driven by the conservatives, who advocate the primacy of political stability through regime preservation. The second is represented by the reformers, who promote domestic modernization and international openness by adopting liberalism and capitalism.

The marriage of communism and capitalism has led to the ascent of two other policy currents. One follows the middle of the road, trying to bridge the diametric differences between communism and capitalism. The other pursues the dual way, accumulating profit the capitalist way and power the communist way.

The middle of the road approach benefits from being politically correct in a long-term cohabitation between the conservatives and the reformers. A middle road was endorsed by then General Secretary Le Kha Phieu of the Communist Party during 1999-2000. Mr. Phieu initiated a major campaign against corruption and encouraged the blending of new ideologies that reconcile the party’s interests with those of the larger nation. Impractical as they were, these efforts vanished with Mr. Phieu’s fall in 2001.

By 2006, the dual way emerged as the strongest of Vietnam’s four policy currents. Urged on by followers and reformers of this approach, Vietnam quickly concluded negotiations to join the World Trade Organization. Mr. Dung, the most networked of the dual way proponents, was elected prime minister with powers eclipsing even those of the Communist Party chief. Vowing to turn state-owned conglomerates into global players, Mr. Dung received the party’s blessing to become in effect the super-CEO of these behemoths. He used them as both an investment channel to fuel high growth and a handy tool to get the economy under control.

Mr. Dung’s model soon broke down, however. A few months prior to the 2008 global recession, Vietnam started its own period of economic volatility and slowdown, which has yet to come to an end. Political will notwithstanding, growth rates fell under 6 percent on average in the last five years, down from the roughly 8-percent level of the previous five-year period. Within a few years, one of the thirteen conglomerates set up by Mr. Dung effectively went bankrupt, causing losses of over 4 billion U.S. dollars, while several others were believed to have technically defaulted.

Amazingly, Mr. Dung survived into a second term despite the economic malaises and corruption scandals that had become the brand of his first. The party elites did not, however, remain undisturbed by the chronically rampant corruption that permeated the government. Seeking to polish its image and keep some balance among the contending policy currents, the party’s eleventh congress in 2011 chose a middle of the roader with a clean face, Mr. Nguyen Phu Trong, as the new party chief.

The main fault line in Vietnamese elite politics is no longer divided between the conservatives and the reformers as it was during the 1990s. It now lies between the middle of the road and the dual way and the central issue is how to deal with corruption. Indeed, Vietnam’s leadership since 2011 embodies a new constellation of policy currents. None of the top four leaders is either a conservative or a reformer. Besides General Secretary Trong and Prime Minister Dung, State President Truong Tan Sang is another centrist and National Assembly Chairman Nguyen Sinh Hung another dual way follower.

Soon after consolidating his position, in January 2012, Mr. Trong launched a large campaign to clean up the party. Supported by Police Minister Tran Dai Quang, in late August and early September the campaign scored its first major success with the arrest of several banking tycoons who had close ties to Mr. Dung. The timing of the arrests was not accidental. A month later, a plenum of the party’s central committee would determine the fate of the prime minister.

This time again, Mr. Dung survived his opponents’ attacks. The majority in the Central Committee spared him from censure. He did not need to apologize for the wrongdoings of his government and his family—the Politburo and the Central Committee did it for him collectively. This way, the plenum’s communiqué explained, the party would avoid adding fuel to the fire of the “hostile forces.”

It is noteworthy that the party chose to protect its corrupt members rather than to get rid of them. The reason may be that, the number of corrupt party members has simply blossomed to the point where reining them in is impossible. But another related reason for the soft approach is the party’s worship of stability. Although Mr.Trong did not achieve his goals, the party meeting bore the mark of his leadership. Addressing the meeting, he emphasized that political stability should be given first priority.

The party meeting opted for continuation in the leadership, but this decision does not represent the end of the line. Rather, it only ushers in a second period, which promises to be fiercer than the first. On the heels of the plenum, the state media reported that State Bank Governor Nguyen Van Binh,  known to be one of Mr. Dung’s closest allies, was receiving major awards. In the other camp, Mr. Trong told a group of voters that plans were being prepared to make a no-confidence vote possible from the middle of the next year. Also meeting with his constituency as a parliament member after the party plenum, Mr. Sang called on the people to shred fear and step up the fight against corruption.

Mr. Sang’s call can be seen as an implicit confession of defeat, but even so, no clear winner emerged from the party meeting. What lies ahead in Vietnamese politics is not a period of stability but one of confusion. The infighting within the ruling elites will only intensify as the deadline to select new leaders for the next term approaches. With a leadership deeply divided, Vietnam’s struggling economy will have little chance to be properly managed, to say nothing of instituting effective restructuring. If a new Asian tiger emerges in the near future, it won’t be Vietnam.